Koniec roku szkolnego – ważne wydarzenie w życiu przedszkolaka

Dla dorosłych zakończenie roku przedszkolnego często oznacza przede wszystkim początek wakacji. Dla dziecka jest jednak czymś znacznie ważniejszym. To jeden z pierwszych momentów w życiu, kiedy świadomie doświadcza zamknięcia pewnego etapu i przejścia do kolejnego.

W psychologii rozwojowej takie wydarzenia określa się mianem „momentów przejścia” lub „punktów tranzycji”. Badania pokazują, że sposób, w jaki dzieci przechodzą przez zmiany związane z edukacją, może wpływać na ich późniejsze funkcjonowanie społeczne, emocjonalne i szkolne (Perry i wsp., 2024).

Dla przedszkolaka zakończenie roku jest więc czymś więcej niż uroczystością. To okazja do uporządkowania doświadczeń, podsumowania własnych osiągnięć oraz przygotowania się na nowe wyzwania.

Nieprzypadkowo większość kultur tworzy rytuały związane z zakończeniem ważnych etapów życia. Psychologowie od dawna podkreślają, że pomagają one człowiekowi oswoić zmianę i nadać znaczenie zdobytym doświadczeniom. W przypadku dzieci funkcja ta jest szczególnie istotna, ponieważ ich zdolność rozumienia czasu i przewidywania przyszłości dopiero się rozwija.

W ciągu roku dziecko zmienia się bardziej, niż zauważamy

Rodzice obserwują swoje dzieci każdego dnia i paradoksalnie właśnie dlatego często nie dostrzegają skali zmian, jakie zachodzą w ciągu kilku miesięcy.

Na początku roku przedszkolnego wiele dzieci potrzebuje wsparcia podczas rozstania z rodzicami, ma trudność z czekaniem na swoją kolej lub reaguje silnymi emocjami na niepowodzenia. Kilka miesięcy później te same dzieci często samodzielnie rozwiązują konflikty, podejmują współpracę z rówieśnikami i potrafią lepiej kontrolować swoje zachowanie.

Z perspektywy psychologii rozwojowej są to zmiany o ogromnym znaczeniu. Współczesne badania pokazują, że rozwój kompetencji społeczno-emocjonalnych w wieku przedszkolnym stanowi jeden z najważniejszych fundamentów późniejszych sukcesów edukacyjnych (Denham i wsp., 2012).

Co ciekawe, wielu rodziców za największy sukces uznaje zdobycie konkretnych umiejętności poznawczych, takich jak znajomość liter czy cyfr. Tymczasem badania prowadzone przez Terrie Moffitt i współpracowników przez ponad trzy dekady wykazały, że poziom samokontroli rozwijany już w dzieciństwie wiąże się później między innymi z osiągnięciami edukacyjnymi, zdrowiem, sytuacją zawodową i jakością relacji społecznych (Moffitt i wsp., 2011).

Oznacza to, że umiejętność poradzenia sobie z frustracją po przegranej grze może mieć dla przyszłości dziecka większe znaczenie niż umiejętność liczenia do stu.

Dlaczego dzieci potrzebują dostrzegania własnych osiągnięć?

Podczas uroczystego zakończenia roku dzieci prezentują wiersze, piosenki i występy artystyczne. Dla wielu dorosłych są one przede wszystkim miłym elementem programu. Dla dziecka mają jednak znacznie głębszy wymiar psychologiczny.

Erik Erikson, jeden z najważniejszych psychologów rozwojowych XX wieku, opisywał wiek przedszkolny jako okres budowania inicjatywy i poczucia kompetencji. Dziecko potrzebuje doświadczać sytuacji, które pozwalają mu poczuć: „potrafię”, „umiem”, „jestem skuteczny” (Erikson, 1963). Występ przed rodzicami staje się właśnie takim doświadczeniem.

Kiedy dziecko recytuje wiersz, śpiewa piosenkę lub bierze udział w przedstawieniu, nie prezentuje jedynie efektów swojej pracy. Otrzymuje również bardzo ważną informację zwrotną od otoczenia. Widzi zainteresowanie rodziców, słyszy brawa i doświadcza poczucia dumy. Warto zwrócić uwagę na badania nad motywacją dzieci, które pokazują, że pozytywne doświadczenia kompetencji wspierają rozwój motywacji wewnętrznej, czyli chęci podejmowania działań dla samej satysfakcji z uczenia się i rozwoju (Ryan i Deci, 2020).

To właśnie dlatego uroczyste zakończenie roku ma znaczenie wykraczające daleko poza samą akademię. Warto więc o tym pamiętać, gdy zastanawiamy się czy na pewno wziąć dzień urlopu w pracy, aby uczestniczyć w tej uroczystości.

Dlaczego zakończenie roku może wywoływać tyle emocji?

Dla dzieci przedszkole nie jest jedynie instytucją, lecz częścią ich codzienności. Jest to miejsce, w którym każdego dnia spotykają tych samych kolegów, uczestniczą w znanych rytuałach, uczą się nowych umiejętności i budują relacje z dorosłymi, którym ufają. Z czasem przedszkole staje się dla nich ważnym elementem świata, który jest przewidywalny, bezpieczny i dobrze znany.

Właśnie dlatego zakończenie roku przedszkolnego bywa dla dzieci znacznie ważniejszym wydarzeniem, niż mogłoby się wydawać z perspektywy dorosłych. Oznacza ono nie tylko początek wakacji, ale również pożegnanie codziennych doświadczeń, które przez wiele miesięcy wyznaczały rytm życia dziecka. Dla niektórych przedszkolaków jest to także pierwsze świadome doświadczenie związane z końcem pewnego etapu i zmianą, która nieodwracalnie modyfikuje ich codzienność.

Psychologowie rozwojowi od dawna podkreślają, że poczucie bezpieczeństwa dziecka budowane jest między innymi poprzez stabilne relacje i przewidywalność otoczenia. John Bowlby, twórca teorii przywiązania, wskazywał, że dzieci rozwijają się najlepiej wtedy, gdy mogą funkcjonować w środowisku opartym na trwałych i bezpiecznych więziach (Bowlby, 1988). Choć teoria przywiązania najczęściej kojarzona jest z relacją między dzieckiem a rodzicem, współczesne badania pokazują, że istotną rolę mogą odgrywać również relacje z nauczycielami i wychowawcami.

Znaczenie tych relacji potwierdzają badania Roberta Pianty, który wykazał, że jakość więzi między dzieckiem a nauczycielem wpływa nie tylko na jego bieżące samopoczucie, ale także na późniejsze funkcjonowanie społeczne i osiągnięcia edukacyjne (Pianta, 1999). Z tego powodu zakończenie roku przedszkolnego może wywoływać jednocześnie radość z nadchodzących wakacji i smutek związany z rozstaniem.

Taka mieszanka emocji jest całkowicie naturalna. Świadczy bowiem o tym, że przedszkole było dla dziecka miejscem ważnym, a relacje i doświadczenia zdobywane przez ostatnie miesiące miały realne znaczenie dla jego rozwoju.

Czego nie widać na dyplomie?

Podczas uroczystego zakończenia roku każde dziecko otrzymuje pamiątkowy dyplom. Czasami pojawiają się na nim informacje o talentach, zainteresowaniach lub szczególnych osiągnięciach. Jednak najważniejsze zmiany, jakie zaszły w dziecku przez ostatnie miesiące, zwykle nie mieszczą się na żadnym dyplomie.

Nie da się przecież w kilku zdaniach opisać momentu, w którym nieśmiały trzylatek po raz pierwszy sam zgłasza się do odpowiedzi. Nie sposób zmierzyć liczby konfliktów, które zakończyły się rozmową zamiast płaczem. Trudno również pokazać, ile odwagi wymagało od dziecka wejście do sali pierwszego dnia września i jak naturalne stało się to kilka miesięcy później.

Psychologowie zajmujący się rozwojem dziecka zwracają uwagę, że wiele najważniejszych zmian zachodzących w wieku przedszkolnym ma charakter jakościowy, a nie ilościowy. Nie dotyczą one wiedzy, którą można sprawdzić testem, lecz sposobu myślenia o sobie i funkcjonowania wśród innych ludzi. Badania Susan Denham i współpracowników pokazują, że rozwój kompetencji społeczno-emocjonalnych w wieku przedszkolnym jest silnie związany z późniejszym funkcjonowaniem dziecka w szkole (Denham i wsp., 2012). Oznacza to, że sukcesem może być nie tylko nauczenie się nowych umiejętności, ale również większa pewność siebie, lepsze radzenie sobie z emocjami czy zdolność budowania przyjaźni.

Patrząc na zakończenie roku warto więc zadać sobie pytanie nie tylko: „czego moje dziecko się nauczyło?”, ale również: „jak bardzo zmieniło się przez ostatnie miesiące?”. W wielu przypadkach odpowiedź na to drugie pytanie okazuje się znacznie ważniejsza.

Gotowość szkolna to coś więcej niż znajomość liter

W przypadku starszaków zakończenie roku oznacza wejście w kolejny etap edukacji. Wielu rodziców zastanawia się wtedy, czy ich dziecko jest gotowe do szkoły.

Pamiętajcie jednak, że współczesna pedagogika odchodzi od wąskiego rozumienia gotowości szkolnej jako zbioru umiejętności poznawczych. Coraz częściej podkreśla się znaczenie gotowości emocjonalnej i społecznej. Przegląd badań przeprowadzony przez Rimm-Kaufman i Piantę wykazał, że powodzenie adaptacji szkolnej zależy w dużej mierze od zdolności dziecka do budowania relacji, regulowania emocji i funkcjonowania w nowym środowisku społecznym (Rimm-Kaufman i Pianta, 2000).

Potwierdzają to również badania opublikowane w 2024 roku w czasopiśmie „Early Childhood Research Quarterly”. Autorzy wykazali, że trudności pojawiające się podczas przejścia z przedszkola do szkoły są związane z późniejszym rozwojem umiejętności społecznych i edukacyjnych (Perry i wsp., 2024). Dlatego rodzice nie powinni oceniać gotowości szkolnej wyłącznie przez pryzmat wiedzy dziecka. Równie ważne, o ile nie ważniejsze, są: samodzielność, wytrwałość, odporność na frustrację i zdolność współpracy z innymi.

Dlaczego warto zatrzymać się na chwilę i świętować?

W codziennym pośpiechu łatwo potraktować zakończenie roku jako kolejne wydarzenie w kalendarzu. Tymczasem psychologia pokazuje, że człowiek potrzebuje momentów podsumowania i refleksji nad własnym rozwojem. Dotyczy to również dzieci!

Rozmowa o tym, czego dziecko nauczyło się w ciągu roku, wspólne oglądanie zdjęć czy przypominanie ważnych wydarzeń pomagają budować poczucie ciągłości własnej historii. Dziecko zaczyna rozumieć, że rozwój jest procesem, a kolejne etapy życia są naturalną częścią dorastania. Takie doświadczenia wzmacniają poczucie sprawczości i pomagają budować zdrową samoocenę. Być może właśnie dlatego zakończenie roku przedszkolnego pozostaje w pamięci wielu osób na długo po zakończeniu dzieciństwa.