Czy dziecko musi mieć zajęcia dodatkowe?

W wielu rodzinach ten temat pojawia się wcześniej niż można by przypuszczać. Ledwo dziecko przyzwyczai się do przedszkola, a już zaczynają się rozmowy o angielskim, basenie, gimnastyce, rytmice, piłce, tańcu albo zajęciach plastycznych. Z każdej strony płynie podobny komunikat: warto rozwijać zainteresowania, dobrze wykorzystać czas, dać dziecku dobry start.

Łatwo wtedy pomyśleć, że wolne popołudnie jest czasem straconym. Że jeśli dziecko nie chodzi na dodatkowe zajęcia, czegoś mu brakuje albo zostaje w tyle za rówieśnikami. Tymczasem dla przedszkolaka swobodne popołudnie po całym dniu w grupie może być równie potrzebne jak ciekawy trening czy lekcja języka.

Pamiętajcie, że nie ma powodu, by traktować zajęcia dodatkowe jak obowiązkowy etap dzieciństwa. Oczywiście mogą one być świetnym doświadczeniem, jeśli dziecko czerpie z nich przyjemność i ma na nie przestrzeń. Nie muszą jednak pojawić się w życiu każdego trzy-, cztero- czy pięciolatka tylko dlatego, że „teraz wszyscy tak robią”.

Przedszkole to nie odpoczynek

Z perspektywy dorosłego pobyt w przedszkolu może wyglądać jak beztroska zabawa. Dla dziecka jest to jednak wiele godzin funkcjonowania poza domem: hałas, grupa rówieśnicza, zmieniające się aktywności, oczekiwanie na swoją kolej, posiłki o określonej porze, zasady, polecenia i konieczność komunikowania swoich potrzeb. Nawet dziecko, które lubi przedszkole i dobrze sobie w nim radzi, może po południu być zwyczajnie zmęczone.

Czasem zmęczenie po przedszkolu widać bardzo wyraźnie. Dziecko jest płaczliwe, złości się bez wyraźnego powodu albo mówi, że chce zostać w domu. Czasem nie mówi nic, tylko po powrocie rzuca się na kanapę, domaga się obecności rodzica i nie potrafi zdecydować, czym chce się bawić. Takie zachowanie nie musi oznaczać problemu. Może być po prostu sposobem, w jaki dziecko wraca do równowagi po intensywnym dniu.

Wolny czas też rozwija

Rodzice często słyszą o wspieraniu rozwoju, ale rzadziej mówi się o tym, że rozwój dziecka nie odbywa się wyłącznie podczas zajęć prowadzonych przez dorosłych. Kiedy przedszkolak buduje z klocków, miesza składniki ciasta, bawi się w sklep, wymyśla historię dla pluszaków albo przez długi czas układa samochody na podłodze, ćwiczy znacznie więcej niż wyobraźnię.

W swobodnej zabawie dziecko uczy się podejmować decyzje, radzić sobie z rozczarowaniem, planować i zmieniać plan, kiedy coś nie wychodzi. Wchodzi w relacje, negocjuje zasady, próbuje nowych ról i rozwija język. Badania dotyczące swobodnej zabawy u małych dzieci wskazują, że wiąże się ona z ich dobrostanem emocjonalnym i społecznym, a zabawa w środowisku naturalnym sprzyja aktywności ruchowej oraz rozwojowi poznawczemu i społecznemu.

To ważne również dlatego, że przedszkolak nie potrzebuje, aby każda aktywność miała wyraźny cel i mierzalny efekt. Nie musi po godzinie „coś umieć”, przynieść pracy do domu ani przygotować się do występu. Czasami najbardziej wartościowe jest to, że przez godzinę robił coś po swojemu, bez poprawiania go i bez pośpiechu.

Kiedy zajęcia są dobrym pomysłem

Zajęcia dodatkowe mogą być dla dziecka czymś naprawdę dobrym, gdy otwierają mu drzwi do świata, którego nie poznałoby w codziennym rytmie domu i przedszkola. Basen może oswoić z wodą, muzyka może dać radość z ruchu i dźwięku, a zajęcia sportowe mogą pomóc odnaleźć przyjemność w byciu aktywnym.

Warto jednak patrzeć na nie jak na propozycję, a nie inwestycję, która musi się zwrócić. Dziecko nie powinno mieć poczucia, że zapisanie na zajęcia oznacza zobowiązanie na cały rok, niezależnie od tego, jak się czuje. Kilka spotkań próbnych może powiedzieć więcej niż najbardziej atrakcyjny opis oferty.

Dobrze dobrane zajęcia zwykle mają kilka cech:

• dziecko jest nimi zainteresowane, nawet jeśli czasem nie ma ochoty wyjść z domu
• po zajęciach częściej czuje satysfakcję niż wyczerpanie
• ich organizacja nie niszczy snu, posiłków ani spokojnego czasu rodzinnego
• aktywność odpowiada wiekowi i możliwościom dziecka, a nie ambicji dorosłych
• prowadzący rozumie specyfikę pracy z małymi dziećmi: stawia na ruch, zabawę, bezpieczeństwo i relację, a nie na wynik
• dziecko ma prawo zrezygnować po okresie próbnym, jeśli okazuje się, że to nie jest jego miejsce.

Dodatkowe zajęcia mogą być dobrym uzupełnieniem dnia pod warunkiem że nie zamieniają tygodnia w niekończącą się serię obowiązków.

Dziecko nie zawsze powie wprost, że ma dość

Małe dzieci nie powiedzą: „Mój plan dnia jest zbyt intensywny i potrzebuję więcej czasu na regenerację”, ale zobaczymy to w ich zachowaniu. Mogą gorzej zasypiać, stać się bardziej drażliwe, reagować silniej niż zwykle na drobne trudności albo odmawiać wyjścia z domu. Niekiedy zmęczenie widać dopiero wieczorem, kiedy dziecko nie potrafi się wyciszyć, choć przez cały dzień wydawało się pełne energii. Oczywiście nie można też interpretować każdej trudnej reakcji jako dowodu, że trzeba natychmiast zrezygnować z zajęć. Każde dziecko ma słabsze dni, a przejście z przedszkola do kolejnego miejsca samo w sobie bywa męczące. Jeśli jednak ten sam schemat powtarza się przez kilka tygodni, dobrze przyjrzeć się temu bez oceniania dziecka jako leniwego, niechętnego czy „mało ambitnego”.

Zastanów się nad ograniczeniem lub przerwą w dodatkowych zajęciach, jeśli dziecko:

• regularnie zasypia w samochodzie po przedszkolu albo w drodze na zajęcia;
• jest wyraźnie bardziej rozdrażnione w dni z dodatkowymi aktywnościami;
• płacze lub silnie protestuje przed wyjściem na zajęcia przez dłuższy czas;
• po zajęciach nie opowiada o nich zadowolone, ale wygląda na „wyłączone”, apatyczne lub rozbite;
• zaczyna mieć trudności z zasypianiem albo śpi krócej niż zwykle;
• traci czas na swobodną zabawę, spotkania rodzinne i zwykłe „nicnierobienie”;
• nie ma kiedy spokojnie zjeść podwieczorku, pobyć z rodzicem czy przygotować się do wieczornego rytuału;
• stale mówi, że chce zostać w domu — nie tylko raz po wyjątkowo trudnym dniu;
• opuszcza zajęcia z ulgą, a nie z rozczarowaniem;
• na pytanie o zajęcia nie potrafi powiedzieć, co w nich lubi, choć wcześniej chętnie brało w nich udział.

Szczególnie warto zwrócić uwagę na sen. Dzieci w wieku od trzech do pięciu lat potrzebują zwykle od 10 do 13 godzin snu na dobę, również wtedy, gdy część tego czasu przypada na drzemkę. Jeśli kolejne aktywności przesuwają kolację, kąpiel i zasypianie, a rano dziecko trudno obudzić albo jest rozdrażnione już od pierwszych minut dnia, to zdecydowanie trzeba się zastanowić nad tym czy jego tygodniowy plan nie jest zbyt napięty.

Warto też uważać na „odpoczynek” w postaci tabletu po powrocie do domu. Dla zmęczonego dziecka ekran bywa bardzo atrakcyjny, ale nie zawsze pomaga się wyciszyć. Przeglądy badań wiążą większą ekspozycję ekranową u dzieci przedszkolnych z gorszą jakością i krótszym czasem snu; szczególnie niekorzystne może być używanie ekranów wieczorem. Kanadyjskie zalecenia pediatryczne rekomendują ograniczenie rutynowego, siedzącego czasu ekranowego dzieci w wieku 2–5 lat do około godziny lub mniej dziennie oraz unikanie ekranów przynajmniej przez godzinę przed snem.

Nie chodzi o liczbę zajęć

Nie ma jednej odpowiedzi na pytanie, ile zajęć dodatkowych może mieć przedszkolak. Dla jednego dziecka jedno popołudnie w tygodniu będzie wystarczające, inne z radością odnajdzie się na dwóch krótkich aktywnościach. Są też dzieci, które przez pewien czas nie chcą chodzić nigdzie poza przedszkolem i domem. To również jest w porządku.

Znacznie ważniejsze od liczby zajęć jest to, czy w tygodniu zostaje miejsce na zwyczajne życie. Na spokojny powrót do domu, ciepły posiłek, wspólne czytanie, spacer bez celu, kąpiel bez pośpiechu i zabawę, której nikt nie organizuje. Światowa Organizacja Zdrowia podkreśla, że dzieci w wieku 3–4 lat potrzebują codziennie dużo ruchu oraz odpowiedniej ilości snu, a oba te elementy są częścią zdrowego rytmu dnia, nie dodatkiem „jeśli zostanie czas”.

Warto pamiętać, że dziecko po przedszkolu nie musi odpoczywać bez ruchu. Dla jednego regeneracją będzie tulenie się na kanapie i słuchanie książki, dla drugiego pół godziny biegania po parku, jazda na hulajnodze lub kopanie piłki. Odpoczynek nie zawsze oznacza bezczynność. Chodzi raczej o moment, w którym dziecko nie musi spełniać kolejnych oczekiwań i może odzyskać poczucie wpływu na to, co robi.

Jak podjąć decyzję bez poczucia winy

Zanim zapiszesz dziecko lub zdecydujesz o rezygnacji, odpowiedz sobie uczciwie na kilka pytań:

• Czy to jest potrzeba dziecka, czy raczej moja obawa, że „powinno już coś umieć”?
• Czy dziecko miało okazję spróbować tej aktywności, zanim zapadła decyzja na cały rok?
• Czy zajęcia odbywają się o porze, która nie rozbija snu i wieczornej rutyny?
• Czy w tygodniu zostały przynajmniej dwa popołudnia bez ustalonego planu?
• Czy po przedszkolu dziecko ma czas na posiłek, swobodną zabawę i kontakt z nami?
• Czy prowadzący dopuszcza okres adaptacyjny i możliwość rezygnacji?
• Czy będę umiał(a) uznać, że rezygnacja to dobra decyzja, a nie porażka?

Rezygnacja z zajęć nie przekreśla talentu dziecka ani nie oznacza, że rodzic czegoś zaniedbał. Czasem jest najlepszą decyzją właśnie dlatego, że dziecko ma przestrzeń, by odpocząć, pobyć z rodziną i wrócić następnego dnia do przedszkola z energią.

Czas, którego nie trzeba wypełniać

Współczesne dzieci mają niewiele chwil, w których nikt nie mówi im, co teraz powinny robić. Przedszkole ma swój rytm, dom ma swoje obowiązki, a dorośli najlepsze intencje odnośnie ich rozwoju. Zostawienie wolnego popołudnia daje dziecku przestrzeń, w której odpoczywa po byciu przez wiele godzin wśród innych ludzi, wraca do własnego tempa i ma czas po prostu być dzieckiem. Czasem najlepszym planem na popołudnie jest brak planu.